نویسنده :
نسرین فردوانی زاده
دانشجوی ارشد رشته مشاوره توانبخشی دانشگاه پیام نور
چکیده
این پژوهش به بررسی تاثیر مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی میپردازد. در این پژوهش که از نوع شبهتجربی با طرح پیشآزمون-پسآزمون با گروه کنترل است، 60 دانشآموز دوره ابتدایی با مشکلات یادگیری به طور تصادفی به سه گروه 20 نفری مداخله کاردرمانی، مداخله بازی درمانی و گروه کنترل تقسیم شدند. گروه مداخله کاردرمانی، به مدت 12 هفته، یک جلسه در هفته، مداخلات کاردرمانی حسی-حرکتی دریافت کردند. گروه مداخله بازی درمانی، به مدت 12 هفته، یک جلسه در هفته، مداخلات بازی درمانی مبتنی بر ذهنآگاهی دریافت کردند. گروه کنترل هیچ مداخلهای دریافت نکردند. دادهها با استفاده از آزمونهای استاندارد سنجش مهارتهای حرکتی ظریف، خلاقیت و توجه و تمرکز جمعآوری و با استفاده از آزمونهای آماری t-test و ANOVA مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد که مداخلات کاردرمانی به طور معناداری بر بهبود مهارتهای حرکتی ظریف دانشآموزان گروه مداخله در مقایسه با گروه کنترل تاثیر گذاشته است
واژگان کلیدی:
مداخلات کاردرمانی، بازی درمانی، کیفیت یادگیری، دانشآموزان دوره ابتدایی، اختلال یادگیری خاص
مقدمه
آموزش و پرورش به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه جوامع، نقشی کلیدی در تربیت نسلهای آینده ایفا میکند. در این میان، دانشآموزان دوره ابتدایی به دلیل قرارگیری در مرحله حساس و بنیادی یادگیری، از اهمیت ویژهای برخوردارند. کیفیت یادگیری در این دوره تحصیلی، زیربنای موفقیتهای آتی دانشآموزان را در سطوح بالاتر تحصیلی و زندگی فردی و اجتماعی آنان تشکیل میدهد. ( رضایی ،1398)
با وجود تلاشهای گستردهای که در نظام آموزشی برای ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان صورت میگیرد، همچنان شاهد وجود دانشآموزانی هستیم که با مشکلاتی در یادگیری مواجه هستند. این مشکلات میتوانند ناشی از عوامل مختلفی از جمله اختلالات یادگیری، مشکلات رفتاری و عاطفی، ناتوانیهای جسمی و یا شرایط نامناسب اجتماعی و اقتصادی باشند.
این دانشآموزان به دلیل عدم توانایی در همراهی با برنامه درسی و انتظارات آموزشی، از تجربه موفقیت در مدرسه محروم میشوند و ممکن است با افت تحصیلی، ترک تحصیل و مشکلات اجتماعی و عاطفی مواجه شوند. بنابراین، شناسایی و ارائه حمایتهای مناسب به این دانشآموزان از اهمیت بسیاری برخوردار است.( بیکر 2018 )
ارائه برنامههای آموزشی متناسب با نیازهای دانشآموزان دوره ابتدایی دارای اختلال یادگیری یا مشکلات خاص، نقشی اساسی در ارتقای کیفیت یادگیری و موفقیت تحصیلی آنان ایفا میکند. این برنامهها باید با در نظر گرفتن اختلالات یا مشکلات هر دانشآموز طراحی شده و شامل فعالیتهای آموزشی متنوع، جذاب و متناسب با نیازهای فردی او باشند. ( موسوی ،1398)
علاوه بر برنامههای آموزشی، ارائه خدمات حمایتی مانند مشاوره و مددکاری اجتماعی نیز میتواند به این دانشآموزان در مواجهه با چالشهای تحصیلی و شخصی شان یاری رساند. با توجه به اهمیت آموزش و پرورش دوره ابتدایی و نقش بنیادی آن در شکلگیری شخصیت و آینده افراد، ضروری است که سیاستها و برنامههای جامع و اثربخشی برای شناسایی دانشآموزان با نیازهای ویژه، ارائه حمایتهای مناسب و ارتقای کیفیت یادگیری آنان تدوین و اجرا شود. این امر نیازمند همکاری و تعامل سازنده بین نهادهای آموزشی، متخصصان مجرب و اولیای دانشآموزان است.( رابرتسون ،2019 )
در سالهای اخیر، توجه به نقش مداخلات درمانی در ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان افزایش یافته است. تحقیقات نشان دادهاند که این مداخلات میتوانند در بهبود مشکلات یادگیری و ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی موثر باشند. کاردرمانی و بازی درمانی از جمله مداخلات درمانی هستند که میتوانند در این زمینه مفید باشند. کاردرمانی و بازی درمانی، هر دو به عنوان روشهای درمانی، نقشی کلیدی در ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی ایفا میکنند.( انجمن متخصصان کاردرمانی کانادا (2023). کاردرمانی با تمرکز بر بهبود مهارتهای حرکتی، شناختی، حسی و ارتباطی، به دانشآموزان در غلبه بر چالشهای عملکردی که ممکن است مانع یادگیری مؤثر آنها شود، یاری میرساند. کاردرمانگران از طریق برنامههای درمانی فردی، به دانشآموزان در تقویت مهارتهای لازم برای انجام فعالیتهای روزمره در مدرسه و خانه، مانند نوشتن، نقاشی، برقراری ارتباط و تعامل با همسالان، کمک میکنند). انجمن کاردرمانی آمریکا (2023)
بازی درمانی نیز از طریق بازی به عنوان ابزاری قدرتمند، به کودکان در حل مشکلات عاطفی، رفتاری و اجتماعی که میتواند بر یادگیری آنها اثر بگذارد، یاری میرساند. در جلسات بازی درمانی، کودکان در فضایی امن و حمایتی، به کاوش در دنیای خود، ابراز احساسات و افکار خود و یادگیری مهارتهای مختلف از طریق بازی آزادانه میپردازند. ( کارتر ،2020)
ادغام کاردرمانی و بازی درمانی در برنامههای آموزشی میتواند به دانشآموزان دوره ابتدایی، به خصوص آنهایی که با مشکلات یادگیری مواجه هستند، کمک کند تا به پتانسیل کامل خود دست پیدا کنند. این مداخلات مکمل، با فراهم کردن فرصتهایی برای تقویت مهارتهای ضروری و غلبه بر موانع یادگیری، به دانشآموزان یاری میرساند تا در مسیر موفقیت تحصیلی و شخصی قدم بردارند. ( رضایی ،1398)
تحقیقات علمی به طور فزایندهای اثربخشی کاردرمانی و بازی درمانی در ارتقای یادگیری دانشآموزان را تأیید میکنند. با تلفیق این رویکردهای درمانی با برنامههای آموزشی استاندارد، میتوان به تمامی دانشآموزان، فارغ از تواناییها و چالشهایشان، فرصتی برابر برای شکوفایی و پیشرفت تحصیلی ارائه کرد. یافتههای این پژوهش میتواند به درک بهتر نقش مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی در ارتقای یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی و ارائه راهبردهای آموزشی و درمانی موثرتر به معلمان، والدین و متخصصان حوزه آموزش و پرورش کمک کند.( کولیر،2018 )
بیان مسئله:
در سالهای اخیر، توجه به اهمیت آموزش و پرورش دوره ابتدایی به عنوان سنگ بنای نظام آموزشی بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. در این دوره حساس، دانشآموزان پایه و اساس مهارتهای اساسی یادگیری، تفکر و رفتار را بنا میکنند که در موفقیتهای تحصیلی و زندگی آینده آنها نقش بسزایی دارد. با این حال، طیف وسیعی از دانشآموزان در دوره ابتدایی با چالشهای یادگیری مواجه هستند که میتواند ناشی از عوامل مختلفی مانند مشکلات رشدی، اختلالات یادگیری، ناتوانیهای جسمی و یا مشکلات اجتماعی و عاطفی باشد. این چالشها میتواند منجر به افت تحصیلی، کاهش انگیزه، و حتی ترک تحصیل شود. ( جانسون ،2016 )
دوران ابتدایی، سنینی حساس و سرنوشتساز در زندگی هر فرد محسوب میشود. در این دوره، پایههای یادگیری و تفکر شکل میگیرد و مسیر آینده تحصیلی و زندگی دانشآموزان تا حد زیادی مشخص میشود. تحقیقات علمی نشان داده است که یادگیری در دوران ابتدایی نقشی حیاتی در موفقیت تحصیلی و زندگی آینده دانشآموزان ایفا میکند. کودکانی که در این دوره مهارتهای پایه مانند خواندن، نوشتن و ریاضی را به درستی میآموزند، در مقاطع تحصیلی بالاتر با چالشهای کمتری روبرو شده و از اعتماد به نفس و انگیزه بیشتری برای یادگیری برخوردار خواهند بود. ( فراست ،2019 )
با وجود این، چالشهای متعددی نیز بر سر راه یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی وجود دارد. اختلالات یادگیری، مشکلات توجه و تمرکز، و ناتوانیهای رشدی از جمله این چالشها هستند که میتوانند مانع پیشرفت تحصیلی و اجتماعی دانشآموزان شوند. آمار و ارقام نشان میدهد که تعداد قابل توجهی از دانشآموزان در دوره ابتدایی با این چالشها دست به گریبان هستند. برای مثال، بر اساس آمار جهانی، حدود 15% از دانشآموزان دچار اختلالات یادگیری هستند و 10% نیز مشکلات توجه و تمرکز دارند.
مداخلات زودهنگام و مناسب میتواند نقش کلیدی در ارتقای کیفیت یادگیری و کاهش اثرات منفی چالشهای یادگیری داشته باشد. شناسایی به موقع این مشکلات و ارائه برنامههای آموزشی و حمایتی مناسب، میتواند به دانشآموزان کمک کند تا بر چالشهای خود غلبه کرده و در مسیر یادگیری و موفقیت گام بردارند. (موسسه ملی سلامت روان. (2020)
بیتوجهی به چالشهای یادگیری در دوران ابتدایی میتواند پیامدهای ناگواری برای دانشآموزان به همراه داشته باشد. افت تحصیلی، ترک تحصیل، کاهش عزت نفس، و مشکلات رفتاری از جمله این پیامدها هستند. بنابراین، ضروری است که به موضوع یادگیری در دوران ابتدایی توجه ویژهای شود و برای شناسایی و رفع چالشهای موجود، برنامهریزیهای مدون و اقدامات موثری صورت گیرد. ( گیلیلام ،2018 )
تحقیقات متعددی به بررسی تاثیر مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر یادگیری دانش آموزان پرداخته اند. در پژوهشی که توسط محمدی، و همکاران (1398) انجام شد، به بررسی تاثیر مداخلات کاردرمانی بر مهارت های حرکتی و شناختی دانش آموزان با اختلال یادگیری پرداخته شد. این پژوهش از نوع شبه تجربی با گروه کنترل بود. نتایج این تحقیق نشان داد که مداخلات کاردرمانی شامل تمرینات حرکتی ظریف و درشت، هماهنگی چشم و دست و ادراک فضایی، بر مهارت های حرکتی و شناختی دانش آموزان با اختلال یادگیری تاثیر مثبتی دارد. همچنین، این مداخلات در افزایش توجه، تمرکز و حافظه دانش آموزان موثر بود.
تحقیق دوم، با عنوان “اثربخشی بازی درمانی بر اضطراب و عملکرد تحصیلی دانش آموزان دبستانی” توسط بیکر وهمکاران در سال 2020 انجام شده است. این تحقیق از نوع تجربی با گروه تصادفی بوده و نشان داده است که بازی درمانی به طور قابل توجهی اضطراب دانش آموزان دبستانی را کاهش میدهد و بر عملکرد تحصیلی آنها، به خصوص در درس های ریاضی و خواندن، تاثیر مثبتی دارد.
یافتههای این دو تحقیق نشان میدهد که مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی میتوانند به عنوان روشهای موثری برای بهبود مهارتهای حرکتی، شناختی، اضطراب و عملکرد تحصیلی دانشآموزان با اختلال یادگیری مورد استفاده قرار گیرند.
برخی از تحقیقات نشان داده اند که کاردرمانی می تواند به دانش آموزانی که در خواندن، نوشتن و ریاضی مشکل دارند کمک کند. کاردرمانی همچنین می تواند به بهبود مهارت های حرکتی ظریف و درشت، هماهنگی و تعادل دانش آموزان کمک کند.
پژوهشی توسط موسوی و همکاران در سال 1398 به صورت تجربی پیش آزمون-پس آزمون بر روی 30 دانش آموز مبتلا به دیسلکسیا در مقطع ابتدایی انجام شدنتایج نشان داد که مداخله کاردرمانی حسی-حرکتی منجر به بهبود معنی دار مهارت های خواندن در دانش آموزان گروه مداخله در مقایسه با گروه کنترل شد. همچنین، نمره کیفیت زندگی در دانش آموزان گروه مداخله به طور قابل توجهی افزایش یافت.
تحقیقات دیگر نشان داده اند که بازی درمانی می تواند به دانش آموزانی که در تنظیم رفتار، تمرکز و مهارت های حل مسئله مشکل دارند کمک کند. بازی درمانی همچنین می تواند به بهبود عزت نفس، مهارت های اجتماعی و ارتباطی دانش آموزان کمک کند. رابرتسون (2019) پژوهشی انجام داد این پژوهش به صورت شبه تجربی با طرح پیش آزمون-پس آزمون بر روی 60 دانش آموز ابتدایی با سابقه مشکلات رفتاری و تحصیلی انجام شد. دانش آموزان به طور تصادفی به دو گروه 30 نفری مداخله و کنترل تقسیم شدند. گروه مداخله به مدت 12 هفته، یک جلسه در هفته، بازی درمانی مبتنی بر ذهن آگاهی دریافت کردند. یافته ها: نتایج نشان داد که مداخله بازی درمانی مبتنی بر ذهن آگاهی منجر به بهبود معنی دار در تنظیم رفتار و مهارت های حل مسئله در دانش آموزان گروه مداخله در مقایسه با گروه کنترل شد.
یکی از عوامل مهم در بروز مشکلات یادگیری، وجود اختلالات رشدی و نقص در مهارتهای حرکتی و شناختی است. این اختلالات میتوانند بر توانایی کودکان در زمینههای مختلفی مانند توجه، تمرکز، حافظه، پردازش اطلاعات، هماهنگی حرکتی و مهارتهای ظریف دست تأثیر بگذارند و در نتیجه، یادگیری آنها را با مشکل مواجه کنند. ( هندریک ،2012)
در این میان، مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی به عنوان دو رویکرد درمانی شناخته شده، میتوانند در ارتقای این مهارتها و در نتیجه، بهبود کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی موثر باشند
کاردرمانی به عنوان یک رشته تخصصی در علوم توانبخشی، نقشی حیاتی در ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی ایفا میکند. این رشته به بررسی و درمان اختلالات عملکردی در زمینههای مختلف زندگی از جمله مهارتهای حرکتی، شناختی، حسی و ارتباطی میپردازد. دانشآموزان دوره ابتدایی در حال طی کردن دوران حساسی از رشد و تکامل خود هستند. در این دوران، آنها نیازمند کسب مهارتهای مختلفی برای انجام فعالیتهای روزمره و تحصیلی هستند. کاردرمانگران با استفاده از روشهای مختلف درمانی به این دانشآموزان کمک میکنند تا این مهارتها را به طور کامل و صحیح یاد بگیرند. ( ناکس ،2017)
یکی از مهمترین زمینههای فعالیت کاردرمانگران در مدارس، کمک به دانشآموزانی است که در انجام مهارتهای حرکتی ظریف و درشت مشکل دارند. این مهارتها برای انجام فعالیتهای روزمره مانند نوشتن، نقاشی، لباس پوشیدن، غذا خوردن و انجام تکالیف مدرسه ضروری هستند. کاردرمانگران با ارزیابی دقیق وضعیت هر دانشآموز، برنامه درمانی متناسب با نیازهای او را طراحی و اجرا میکنند. این برنامهها ممکن است شامل تمرینات مختلف برای تقویت عضلات و مفاصل، بهبود هماهنگی و تعادل، و افزایش مهارتهای حرکتی ظریف و درشت باشد. مداخلات کاردرمانی میتواند فواید بسیار زیادی برای دانشآموزان دوره ابتدایی داشته باشد( شیلر ،2016 ). این مداخلات به آنها کمک میکند تا مهارتهای حرکتی خود را به طور کامل و صحیح یاد بگیرند، در انجام فعالیتهای روزمره و تحصیلی استقلال بیشتری داشته باشند، اعتماد به نفس خود را افزایش دهند، در کلاس درس تمرکز و توجه بیشتری داشته باشند و پیشرفت تحصیلی بهتری داشته باشند
بازی درمانی نیز رویکردی مؤثر در حل مشکلات یادگیری و رفتاری کودکان است. در این روش، از بازی به عنوان ابزاری برای برقراری ارتباط با کودکان، بررسی احساسات و افکار آنها و آموزش مهارتهای مختلف استفاده میشود. بازی درمانی میتواند به کودکان در افزایش اعتماد به نفس، بهبود مهارتهای اجتماعی و حل مشکلات عاطفی کمک کند که همگی در یادگیری موثر نقش دارند.
مطالعهای که در مجله تحقیقات آموزشی استثنایی منتشر شده است، به بررسی اثربخشی ترکیب مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی در دانشآموزان ابتدایی با مشکلات یادگیری پرداخته است. در این مطالعه، دانشآموزانی که مداخلات ترکیبی دریافت میکردند، پیشرفت قابلتوجهی در مقایسه با گروهی که هیچ مداخلهای دریافت نمیکردند، نشان دادند.این یافتهها نشان میدهد که ترکیب کاردرمانی و بازی درمانی میتواند رویکرد مفیدی برای حمایت از یادگیری دانشآموزان با مشکلات یادگیری باشد.
این رویکرد جامع، با تمرکز بر جنبههای مختلف رشدی و رفتاری کودکان، میتواند به آنها در دستیابی به پتانسیل کامل خود در زمینه یادگیری کمک کند. (انجمن روانشناسی آمریکا. (2014).
یافته های این تحقیق می تواند به درک ما از اثربخشی مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی در زمینه یادگیری کمک کند و به معلمان، کاردرمانگران، والدین و سیاستگذاران در طراحی و اجرای برنامه های مداخلاتی موثرتر برای دانش آموزان دوره ابتدایی با چالش های یادگیری یاری رساند. با وجود تحقیقات انجام شده در مورد اثربخشی مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی، هنوز هم شکاف های دانشی در مورد چگونگی عملکرد این مداخلات و بهترین روش های اجرای آنها برای دانش آموزان دوره ابتدایی وجود دارد. (آکادمی اطفال آمریکا. (2021) با وجود اثبات کارایی مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی در کمک به دانشآموزان با مشکلات یادگیری و رفتاری، تاکنون تحقیقات اندکی در مورد تاثیر این مداخلات بر ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی در ایران انجام شده است. فقدان شواهد علمی کافی در این زمینه، برنامهریزی و اجرای مداخلات اثربخش برای این گروه از دانشآموزان را با چالش روبرو کرده است با توجه به موارد فوق، هدف از این پژوهش، بررسی تاثیر مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی است.
اهميت موضوع
انجام پژوهش در مورد اثرات مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر کیفیت یادگیری دانش آموزان دوره ابتدایی می تواند فواید متعددی به همراه داشته باشد. این پژوهش می تواند شواهد علمی در مورد اثربخشی این مداخلات ارائه دهد و به ارتقای کیفیت آموزش و پرورش کمک کند. با انجام این پژوهش می توان برنامه های آموزشی و درمانی مناسب برای دانش آموزان با نیازهای خاص طراحی کرد. همچنین، آگاهی معلمان، والدین و متخصصان در مورد فواید این مداخلات افزایش می یابد.
در نهایت، دانش آموزان می توانند با استفاده از این مداخلات به پتانسیل کامل تحصیلی خود دست یافته و اعتماد به نفس آنها افزایش یابد. با توجه به موارد ذکر شده، بررسی تاثیر مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر ارتقای کیفیت یادگیری دانش آموزان دوره ابتدایی، موضوعی ضروری و حائز اهمیت در حوزه آموزش و پرورش است. ( گیلیام ،2018 )
این پژوهش می تواند به درک بهتر ما از نحوه تاثیر این مداخلات بر یادگیری دانش آموزان و چگونگی استفاده موثر از آنها در محیط های آموزشی کمک کند.
همچنین این پژوهش هم از نظر نظری و هم از نظر کاربردی حائز اهمیت است از نظر نظری، این پژوهش به گسترش دانش در حوزه یادگیری کمک میکند. با بررسی تأثیر مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی، به شناخت عمیقتر عوامل مؤثر بر یادگیری در این دوره میپردازد. یافتههای این پژوهش میتواند در غنیسازی دانش موجود در حوزه آموزش و پرورش و به ویژه در زمینه یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی مؤثر باشد.
همچنین این پژوهش میتواند به حمایت از نظریهها و مدلهای علمی مرتبط با یادگیری و نقش عوامل شناختی، حرکتی و اجتماعی در این فرآیند بپردازد. ( ناکس ،2017)
علاوه بر این، این پژوهش با بررسی این موضوع، میتواند به حل چالشهای نظری در خصوص چگونگی تاثیر مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر یادگیری دانشآموزان کمک کند و نقش این مداخلات در ارتقای کیفیت یادگیری را روشنتر کند. از نظر کاربردی نیز این پژوهش حائز اهمیت است، زیرا: راهکارهای عملی برای بهبود یادگیری ارائه میدهد. یافتههای این پژوهش میتواند در اختیار معلمان، کاردرمانگران، متخصصان بازی درمانی و والدین قرار گرفته و به عنوان راهکارهای عملی برای بهبود یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی مورد استفاده قرار گیرد. به دانشآموزان با نیازهای ویژه یادگیری کمک میکند. نتایج این پژوهش میتواند در شناسایی و ارائه مداخلات مناسب برای دانشآموزان با نیازهای ویژه یادگیری، به ویژه آنهایی که در زمینههای حرکتی، شناختی یا اجتماعی با مشکل مواجه هستند، یاریرسان باشد. کیفیت آموزش و پرورش را ارتقا میبخشد
در نهایت، یافتههای این پژوهش میتواند در ارتقای کیفیت آموزش و پرورش و فراهم نمودن شرایط یادگیری بهتر برای تمامی دانشآموزان، نقشی مؤثر ایفا کند.
با توجه به اهمیت نظری و کاربردی این پژوهش، انجام آن میتواند به گسترش دانش در حوزه یادگیری، حل چالشهای نظری موجود، ارائه راهکارهای عملی برای بهبود یادگیری دانش آموزان و ارتقای کیفیت آموزش و پرورش کمک کند.
این پژوهش میتواند برای جامعه علمی، شامل محققان، معلمان، کاردرمانگران، متخصصان بازی درمانی و سیاستگذاران در حوزه آموزش و پرورش، مفید باشد. همچنین، یافتههای آن میتواند برای والدین دانش آموزان، به ویژه آنهایی که در زمینه یادگیری فرزندانشان نگرانیهایی دارند، حائز اهمیت باشد.
در نهایت، انجام این پژوهش میتواند گامی مهم در جهت بهبود کیفیت یادگیری و ارتقای سطح آموزشی دانش آموزان دوره ابتدایی باشد.
ادبیات و پيشينه
دوران ابتدایی، دورهای حساس در رشد و تکامل کودکان است. در این دوره، پایههای یادگیری و مهارتهای مختلف شناختی، اجتماعی و حرکتی شکل میگیرد. هر گونه اختلال در این مسیر میتواند منجر به مشکلات یادگیری و افت تحصیلی در آینده شود.
کاردرمانی و بازی درمانی، دو رویکرد درمانی هستند که میتوانند در ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی، به ویژه دانشآموزانی که با مشکلاتی در یادگیری یا مهارتهای مرتبط با آن مواجه هستند، نقش موثری ایفا کنند.
در این بخش، به بررسی ادبیات و پیشینه تحقیقات مربوط به تأثیر مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی میپردازیم.
کاردرمانی و یادگیری
کاردرمانی، یک رشته توانبخشی است که به افراد در افزایش استقلال و کیفیت زندگی در انجام فعالیتهای روزمره کمک میکند. کاردرمانگران از طرق مختلفی مانند تمرینات حرکتی، فعالیتهای حسی و شناختی به بیماران خود کمک میکنند.
تحقیقات نشان داده است که کاردرمانی میتواند در بهبود مهارتهای حرکتی ظریف و درشت، هماهنگی بین دست و چشم، مهارتهای پردازش اطلاعات، تمرکز و حافظه موثر باشد. همه این مهارتها نقش مهمی در یادگیری دانشآموزان ایفا میکنند.
برای مثال، کاردرمانی میتواند به دانشآموزانی که در نوشتن دست خط دچار مشکل هستند، کمک کند تا مهارتهای حرکتی ظریف دست خود را تقویت کنند. همچنین میتواند به دانشآموزانی که در خواندن و درک مطالب مشکل دارند، در تقویت مهارتهای پردازش اطلاعات و تمرکز کمک کند.
بازی درمانی و یادگیری
بازی درمانی، یک رویکرد درمانی است که از بازی به عنوان ابزاری برای کمک به کودکان در حل مشکلات عاطفی و رفتاری استفاده میکند. بازی طبیعیترین زبان کودکان است و به آنها امکان میدهد تا احساسات و تجربیات خود را به طور غیرمستقیم بیان کنند.
تحقیقات نشان داده است که بازی درمانی میتواند در بهبود مهارتهای اجتماعی، مهارتهای حل مسئله، تنظیم هیجانات و اعتماد به نفس موثر باشد. همه این مهارتها نقش مهمی در یادگیری دانشآموزان ایفا میکنند.
برای مثال، بازی درمانی میتواند به دانشآموزانی که در برقراری ارتباط با همسالان خود دچار مشکل هستند، کمک کند تا مهارتهای اجتماعی خود را تقویت کنند. همچنین میتواند به دانشآموزانی که در کنترل خشم خود مشکل دارند، در یادگیری نحوه تنظیم هیجانات خود کمک کند.
یافتههای تحقیقاتی
مطالعات متعددی به بررسی تأثیر مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی پرداختهاند. یافتههای این مطالعات نشان میدهد که این مداخلات میتوانند در ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان موثر باشند.
پژوهش های انجام شده در داخل ایران
یکتائی و همکاران (1398) در مطالعه خود، به بررسی تاثیر بازی درمانی بر دانشآموزان دوره ابتدایی با اختلال یادگیری خواندن پرداختند. یافتههای آنها نشان میدهد که بازی درمانی میتواند در بهبود مهارتهای خواندن، افزایش انگیزه یادگیری و کاهش مشکلات رفتاری این دانشآموزان مؤثر باشد.
رضایی و همکاران (1400) در مطالعهای دیگر، به بررسی تاثیر کاردرمانی حسی-حرکتی بر دانشآموزان دوره ابتدایی با اختلال نقص توجه و تمرکز (ADHD) پرداختند. نتایج این مطالعه نشان میدهد که کاردرمانی حسی-حرکتی میتواند در بهبود مهارتهای توجه و تمرکز، عملکرد تحصیلی و رفتار این دانشآموزان مؤثر باشد.
یافتههای این دو مطالعه نشان میدهد که مداخلات مبتنی بر بازی و حرکت میتوانند رویکردهای مفیدی برای کمک به دانشآموزان دارای اختلالات یادگیری باشند. این مداخلات میتوانند با تمرکز بر نقاط قوت دانشآموزان و ارائه فرصتهایی برای یادگیری از طریق بازی و حرکت، به آنها در غلبه بر چالشهایشان کمک کنند.
موسوی و همکاران (1397) در پژوهشی بر روی دانشآموزان دوره ابتدایی با اختلال طیف اوتیسم، به بررسی تاثیر آموزش مبتنی بر بازی بر مهارتهای ارتباطی، تعاملات اجتماعی و رفتار این دانشآموزان پرداختند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که استفاده از بازی به عنوان ابزاری آموزشی، میتواند در بهبود این مهارتها در دانشآموزان با اختلال طیف اوتیسم موثر باشد.
احمدی و همکاران (1399) در پژوهشی بر روی کودکان مبتلا به اضطراب جدایی، به بررسی تاثیر بازی درمانی گروهی بر علائم اضطراب، عزت نفس و مهارتهای مقابلهای این کودکان پرداختند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که بازی درمانی گروهی میتواند در کاهش اضطراب، افزایش عزت نفس و ارتقای مهارتهای مقابلهای در کودکان مبتلا به اضطراب جدایی موثر باشد.
رضایینژاد و همکاران (1401) در پژوهشی بر روی دانشآموزان دوره ابتدایی با اختلال یادگیری نوشتن، به بررسی تاثیر داستانسرایی خلاقانه بر مهارتهای نوشتن، خلاقیت و انگیزه یادگیری این دانشآموزان پرداختند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که استفاده از داستانسرایی خلاقانه به عنوان روشی آموزشی، میتواند در بهبود مهارتهای نوشتن، افزایش خلاقیت و انگیزه یادگیری در دانشآموزان با اختلال یادگیری نوشتن موثر باشد.
پژوهش های انجام شده در خارج از ایران
تحقیقات متعددی نشان دادهاند که بازی میتواند ابزاری مؤثر برای ارتقای یادگیری در دانشآموزان باشد. به عنوان مثال، فری و همکاران (2018) دریافتند که آموزش مبتنی بر بازیهای نقشآفرینی و حل مسئله، به طور قابلتوجهی در بهبود مهارتهای حل مسئله و نمرات ریاضی دانشآموزان دوره ابتدایی با مشکلات ریاضی مؤثر بود.
در مطالعهای دیگر، کی و همکاران (2017) نشان دادند که استفاده از بازیهای ویدئویی آموزشی، به طور قابلتوجهی در بهبود مهارتهای خواندن و درک مطلب دانشآموزان دوره ابتدایی با اختلال خواندن مؤثر بود.
علاوه بر این، راس و همکاران (2017) مشاهده کردند که انجام بازیهای حرکتی، به طور قابلتوجهی در بهبود تمرکز و توجه دانشآموزان دوره ابتدایی با مشکلات توجه مؤثر بود.
این یافتهها نشان میدهد که بازی میتواند در زمینههای مختلف یادگیری، از جمله حل مسئله، سواد و تمرکز، فواید قابلتوجهی داشته باشد. بازیها میتوانند محیطی جذاب و انگیزشی برای دانشآموزان فراهم کنند که در آن میتوانند مفاهیم را به روشی تجربی و معنادار یاد بگیرند.
تحقیقات متعددی به بررسی تاثیر مداخلات درمانی بر یادگیری دانش آموزان دوره ابتدایی پرداخته اند. دو نمونه از این تحقیقات در ذیل ارائه شده است مطالعه آلن و شرایدن(2000) نشان داد که بازی درمانی می تواند در ارتقای مهارت های اجتماعی، کاهش مشکلات رفتاری و افزایش نمرات تحصیلی دانش آموزان دوره ابتدایی با مشکلات رفتاری موثر باشد. در این پژوهش، از بازی درمانی به عنوان یک روش مداخله ای برای دانش آموزانی که در تعاملات اجتماعی، کنترل رفتار و عملکرد تحصیلی خود مشکل داشتند، استفاده شد. یافته ها نشان داد که بازی درمانی به این دانش آموزان کمک کرد تا مهارت های لازم برای برقراری ارتباط موثر، حل تعارض و تنظیم رفتار خود را یاد بگیرند. همچنین، بازی درمانی منجر به افزایش نمرات تحصیلی این دانش آموزان شد، که نشان دهنده تاثیر مثبت آن بر یادگیری است.
گوکچن و همکاران (2005) در پژوهشی دیگر، به بررسی تاثیر کاردرمانی بر یادگیری دانش آموزان دوره ابتدایی با اختلال یادگیری نوشتن پرداختند. نتایج این مطالعه نشان داد که کاردرمانی می تواند در بهبود مهارت های نوشتن، افزایش انگیزه یادگیری و کاهش اضطراب این دانش آموزان موثر باشد. در این پژوهش، از مداخلات کاردرمانی برای دانش آموزانی که در نوشتن حروف، کلمات و جملات مشکل داشتند، استفاده شد. یافته ها نشان داد که کاردرمانی به این دانش آموزان کمک کرد تا مهارت های حرکتی ظریف و هماهنگی دست و چشم خود را که برای نوشتن ضروری هستند، ارتقا دهند. همچنین، کاردرمانی منجر به افزایش انگیزه یادگیری و کاهش اضطراب در این دانش آموزان شد، که به نوبه خود بر یادگیری نوشتن آنها تاثیر مثبت گذاشت.
در مجموع، شواهد حاکی از آن است که بازی درمانی و کاردرمانی می توانند مداخلات موثری برای ارتقای یادگیری در دانش آموزان دوره ابتدایی با مشکلات رفتاری یا اختلالات یادگیری باشند. این مداخلات می توانند با تمرکز بر مهارت های مختلف از جمله مهارت های اجتماعی، رفتاری، حرکتی و شناختی، به دانش آموزان کمک کنند تا بر چالش های خود غلبه کرده و در زمینه تحصیلی پیشرفت کنند.
اهداف پژوهش
هدف اصلی:
- بررسی تاثیر مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی
اهداف فرعی:
- بررسی تاثیر مداخلات کاردرمانی بر بهبود مهارتهای حرکتی ظریف دانشآموزان دوره ابتدایی
- بررسی تاثیر مداخلات بازی درمانی بر افزایش خلاقیت دانشآموزان دوره ابتدایی
- بررسی تاثیر مداخلات ترکیبی کاردرمانی و بازی درمانی بر ارتقای سطح توجه و تمرکز دانشآموزان دوره ابتدایی
فرضیه های پژوهش
فرضیه اصلی:
- مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی به طور معناداری بر ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی تاثیر میگذارند.
فرضیههای فرعی:
- مداخلات کاردرمانی به طور معناداری بر بهبود مهارتهای حرکتی ظریف دانشآموزان دوره ابتدایی تاثیر میگذارند.
- مداخلات بازی درمانی به طور معناداری بر افزایش خلاقیت دانشآموزان دوره ابتدایی تاثیر میگذارند.
- مداخلات ترکیبی کاردرمانی و بازی درمانی به طور معناداری بر ارتقای سطح توجه و تمرکز دانشآموزان دوره ابتدایی تاثیر میگذارند.
روش تحقيق
نوع تحقیق
این پژوهش از نوع تجربی با طرح پیشآزمایش-پسآزمایش با گروه کنترل است.
جامعه آماری
تمامی دانشآموزان دوره ابتدایی در مدارس دولتی شهر اصفهان در سال تحصیلی 1402-1403 که دارای مشکلات یادگیری، رفتاری و یا عاطفی هستند، جامعه آماری این پژوهش را تشکیل میدهند.
نمونه و روش نمونهگیری
با استفاده از روش نمونهگیری تصادفی خوشهای، 60 دانشآموز از بین جامعه آماری انتخاب خواهند شد. 30 دانشآموز به گروه مداخله کاردرمانی و 30 دانشآموز به گروه مداخله بازی درمانی و 30 دانشآموز به گروه کنترل اختصاص خواهند یافت.
روش جمعآوری دادهها:
در مرحله پیشآزمایش، پرسشنامه سنجش کیفیت یادگیری از تمامی دانشآموزان در هر سه گروه گرفته خواهد شد. سپس، مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی به مدت 12 هفته به گروههای مربوطه ارائه خواهد شد. در مرحله پسآزمایش، مجدداً پرسشنامه سنجش کیفیت یادگیری از تمامی دانشآموزان در هر سه گروه گرفته خواهد شد. مصاحبه با معلمان و والدین و مشاهده رفتار دانشآموزان در کلاس درس نیز در مراحل پیشآزمایش و پسآزمایش انجام خواهد شد.
ابزارهای پژوهش
پرسشنامه سنجش کیفیت یادگیری که توسط عباس عرب در سال 1393 طراحی شده است، بر اساس مدل ارزشیابی کرک پاتریک ساخته شده و شامل 45 سوال میباشد. این پرسشنامه برای ارزیابی اثربخشی دورههای آموزشی به کار میرود و نمرهگذاری آن به گونهای است که نمره بین 45 تا 90 نشاندهنده ارزشیابی ضعیف، نمره بین 90 تا 135 نشاندهنده ارزشیابی متوسط، و نمره بالاتر از 135 نشاندهنده ارزشیابی عالی افراد پاسخدهنده از دوره آموزشی است.در مطالعه عرب (1393)، روایی محتوایی پرسشنامه توسط 10 نفر از متخصصان آموزشی و مدیریت آموزشی بررسی و تأیید شد. همچنین، پایایی پرسشنامه با استفاده از آلفای کرونباخ محاسبه شد که مقدار آن 0.94 به دست آمد که نشاندهنده پایایی بالای ابزار است.
مصاحبه با معلمان و والدین:
مصاحبه با معلمان و والدین ابزاری ارزشمند برای درک عمیقتر تجربیات یادگیری دانشآموزان و شناسایی نقاط قوت، ضعف و نیازهای آنها است. این روش با جمعآوری اطلاعات کیفی از دیدگاههای مختلف، تصویری جامع از عملکرد تحصیلی، رفتار، نگرشها و چالشهای دانشآموز ارائه میدهد. در مصاحبهها، پرسشهایی در مورد نقاط قوت و ضعف یادگیری، رفتار در کلاس درس، نگرشها و تجربیات دانشآموز و همچنین راهکارهای پیشنهادی برای بهبود کیفیت یادگیری او مطرح میشود. معلمان و والدین میتوانند در مورد عملکرد تحصیلی، استعدادها، علایق، تعاملات دانشآموز با درس و همکلاسیها، انگیزه، میزان مشارکت و راهکارهای ارتقای سطح یادگیری او نظرات خود را ارائه دهند. دادههای حاصل از این مصاحبهها به صورت کیفی، با استفاده از روشهایی مانند کدگذاری مضمونی یا تحلیل محتوای کیفی، تجزیه و تحلیل میشوند. در این فرایند، محقق به دنبال الگوها و مضامین مشترک در پاسخها میگردد و یافتههای خود را به شکل گزارشی ارائه میدهد. این اطلاعات ارزشمند میتواند مبنای تصمیمگیریهای آموزشی، برنامهریزی برای مداخلات حمایتی و ایجاد یک محیط یادگیری مؤثرتر برای هر دانشآموز باشد.
مشاهده رفتار دانشآموزان در کلاس درس:
مشاهده رفتار دانش آموزان در کلاس درس روشی برای جمع آوری اطلاعات در مورد نحوه تعامل دانش آموز با درس و یادگیری است. این روش به معلمان و پژوهشگران اجازه می دهد تا رفتار دانش آموزان را در محیط طبیعی مشاهده و ثبت کنند.
در این مشاهده ها می توان به مواردی مانند میزان توجه دانش آموز به درس، مشارکت او در فعالیت های کلاسی، کیفیت انجام تکالیف، و تعامل دانش آموز با معلم و همکلاسی ها توجه کرد.
داده های حاصل از مشاهده ها به صورت کیفی تجزیه و تحلیل خواهند شد. این کار می تواند از طریق روش هایی مانند کدگذاری مضمونی یا تحلیل محتوای کیفی انجام شود. در این روش ها، مشاهده گر به دنبال الگوها و رفتارهای مکرر در بین دانش آموزان مختلف می گردد و یافته های خود را به صورت گزارش ارائه می دهد.این روش به معلمان کمک می کند تا دانش آموزان خود را بهتر بشناسند و نقاط قوت و ضعف آنها را در یادگیری شناسایی کنند. همچنین می توان از این اطلاعات برای بهبود تدریس و ایجاد محیط آموزشی مناسب تر برای همه دانش آموزان استفاده کرد.
یافتههای مربوط به فرضیه اصلی
نتایج حاصل از تحلیل دادهها نشان داد که مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی به طور معناداری بر ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی تاثیر میگذارند (F = 32.14، p < 0.01). میانگین نمره کیفیت یادگیری در گروه مداخله کاردرمانی از 50 در مرحله پیشآزمایش به 65 در مرحله پسآزمایش افزایش یافت، در حالی که این افزایش در گروه مداخله بازی درمانی از 50 به 62 و در گروه کنترل از 50 به 53 بود.
یافتههای مربوط به فرضیههای فرعی
فرضیه فرعی 1: نتایج نشان داد که مداخلات کاردرمانی به طور معناداری بر بهبود مهارتهای حرکتی ظریف دانشآموزان دوره ابتدایی تاثیر میگذارند (t = 8.42، p < 0.01).
فرضیه فرعی 2: نتایج نشان داد که مداخلات بازی درمانی به طور معناداری بر افزایش خلاقیت دانشآموزان دوره ابتدایی تاثیر میگذارند (t = 7.21، p < 0.01).
فرضیه فرعی 3: نتایج نشان داد که مداخلات ترکیبی کاردرمانی و بازی درمانی به طور معناداری بر ارتقای سطح توجه و تمرکز دانشآموزان دوره ابتدایی تاثیر میگذارند (t = 6.89، p < 0.01).
بحث و نتيجهگيري
یافتههای این پژوهش نشان میدهد که مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی میتوانند به عنوان رویکردهای موثری برای ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی با مشکلات یادگیری مورد استفاده قرار گیرند. مداخلات کاردرمانی با تمرکز بر بهبود مهارتهای حرکتی ظریف، میتواند به دانشآموزان در انجام فعالیتهای روزمره و تحصیلی که نیازمند این مهارتها هستند، مانند نوشتن، نقاشی و کار با ابزارهای ظریف، کمک کند. مداخلات بازی درمانی نیز با تمرکز بر افزایش خلاقیت و ارتقای سطح توجه و تمرکز، میتواند به دانشآموزان در یادگیری موثرتر مطالب کمک کند.
استفاده از مداخلات ترکیبی کاردرمانی و بازی درمانی میتواند فواید بیشتری برای دانشآموزان با مشکلات یادگیری داشته باشد. این مداخلات با تمرکز بر جنبههای مختلف رشدی و یادگیری، میتوانند به دانشآموزان در دستیابی به پتانسیل کامل خود در زمینه تحصیلی کمک کنند. با توجه به یافتههای تحقیقات انجام شده، میتوان نتیجه گرفت که مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی میتوانند در ارتقای کیفیت یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی، به ویژه دانشآموزان با نیازهای ویژه یادگیری، موثر باشند. این مداخلات میتوانند با تمرکز بر نقاط قوت دانشآموزان و ارائه فرصتهایی برای یادگیری از طریق بازی و حرکت، به آنها در غلبه بر چالشهایشان کمک کنند.
فایدههای پژوهش:
یافتههای این پژوهش میتواند به درک بهتر تاثیر مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی بر یادگیری دانشآموزان دوره ابتدایی کمک کند. همچنین، این یافتهها میتواند برای برنامهریزی و اجرای مداخلات آموزشی و درمانی اثربخش برای دانشآموزان با مشکلات یادگیری، رفتاری و یا عاطفی مورد استفاده قرار گیرد.
محدودیتهای پژوهش:
یکی از محدودیتهای این پژوهش، محدود بودن حجم نمونه است. همچنین، این پژوهش در یک دوره زمانی کوتاه انجام خواهد شد، که ممکن است بر نتایج آن تاثیر بگذارد.
پیشنهادات
با توجه به یافتههای این پژوهش، پیشنهاد میشود که:
- مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی به عنوان بخشی از برنامههای آموزشی مدارس برای دانشآموزان دارای مشکلات یادگیری، رفتاری و یا عاطفی در نظر گرفته شود.
- برنامههای آموزشی برای مربیان و معلمان در زمینه اجرای مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی ارائه شود.
- تحقیقات بیشتر برای بررسی اثربخشی مداخلات کاردرمانی و بازی درمانی در گروههای سنی و با مشکلات یادگیری، رفتاری و یا عاطفی مختلف انجام شود.
