نویسنده :
نسرین فردوانی زاده
دانشجوی ارشد مشاوره توانبخشی دانشگاه پیام نور
چکیده
سابقه و هدف از روش آموزش نوروفیدبک به عنوان یک روش درمانی نسبتا جدید برای درمان بیماری ها و اختلالها استفاده میشود این پژوهش با هدف بررسی اثربخشی نوروفیدبک بر بهبود اضطراب کودکان مبتلا به اختلال بیش فعالی انجام شد.
مواد و روش ها: پژوهش حاضر یک مطالعه نیمه تجربی از نوع پیش آزمون و پس آزمون همراه با گروه کنترل بود جامعه آماری شامل همه دانش آموزان ابتدایی مبتلا به اختلال نارسایی توجه بیش فعالی مراجعه کننده به مراکز مشاوره شهر اصفهان در سال 1402 بودند. در مجموع ۴۰ دانش آمـــوز با روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و به طور تصادفی در دو گروه هر گروه ۲۰ نفر جایگزین شدند. گروه آزمایش ۱۲ جلسه ۶۰ دقیقه ای با روش نوروفیدبک آموزش دیدند. برای جمع آوری داده ها از پرسشنامه های اضطراب کتل و افسردگی بک استفاده شد. داده ها با استفاده از نسخه ۱۹ نرم افزار SPSS و با روش کوواریانس چند متغیری (MANCOVA) تحلیل شدند.
یافته ها: نتایج نشان داد که روش آموزش نوروفیدبک به طور معنی داری باعث کاهش اضطراب و افسردگی دانش آموزان مبتلا به اختلال نارسایی توجه بیش فعالی گردید
نتیجه گیری با توجه به نتایج این پژوهش پیشنهاد میشود درمانگران و روانشناسان بالینی از روش آموزش نوروفیدبک برای کاهش اضطراب و افسردگی دانش آموزان مبتلا به اختلال نارسایی توجه بیش فعالی استفاده نمایند.
سابقه و هدف از روش آموزش نوروفیدبک به عنوان یک روش درمانی نسبتا جدید برای درمان بیماری ها و اختلالها استفاده میشود این پژوهش با هدف بررسی اثربخشی نوروفیدبک بر بهبود اضطراب کودکان مبتلا به اختلال بیش فعالی انجام شد.
مواد و روش ها: پژوهش حاضر یک مطالعه نیمه تجربی از نوع پیش آزمون و پس آزمون همراه با گروه کنترل بود جامعه آماری شامل همه دانش آموزان ابتدایی مبتلا به اختلال نارسایی توجه بیش فعالی مراجعه کننده به مراکز مشاوره شهر اصفهان در سال 1402 بودند. در مجموع ۴۰ دانش آمـــوز با روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و به طور تصادفی در دو گروه هر گروه ۲۰ نفر جایگزین شدند. گروه آزمایش ۱۲ جلسه ۶۰ دقیقه ای با روش نوروفیدبک آموزش دیدند. برای جمع آوری داده ها از پرسشنامه های اضطراب کتل و افسردگی بک استفاده شد. داده ها با استفاده از نسخه ۱۹ نرم افزار SPSS و با روش کوواریانس چند متغیری (MANCOVA) تحلیل شدند.
یافته ها: نتایج نشان داد که روش آموزش نوروفیدبک به طور معنی داری باعث کاهش اضطراب و افسردگی دانش آموزان مبتلا به اختلال نارسایی توجه بیش فعالی گردید
نتیجه گیری با توجه به نتایج این پژوهش پیشنهاد میشود درمانگران و روانشناسان بالینی از روش آموزش نوروفیدبک برای کاهش اضطراب و افسردگی دانش آموزان مبتلا به اختلال نارسایی توجه بیش فعالی استفاده نمایند.
. مقدمه و هدف
کارکردهای اجرایی مهارتهای کنترل شناختی نامیده میشوند؛ این کارکردها بخشی از مکانیسم خود تنظیمی هستند که فرایندهایی مانند تغییر ،توجه حل مسئله برنامه ریزی بازداری و حافظه کاری را در بر میگیرند (1) کارکردهای اجرایی به عنوان فرایندهایی تعریف میشوند که فرایندهای شناختی دیگر را کنترل هدایت و هماهنگ میکنند (2 )
این کارکردها شامل تمام فرایندهای شناختی پیچیده ای میشود که در انجام تکالیف هدفمند دشوار یا جدید ضروری هستند کارکردهای اجرایی عملکرد قسمتهایی از مغز هستند که مسئولیت انجام تکالیف ،سوئیچینگ تکالیف چند وظیفه ای و دو تکلیف موازی را بر عهده دارند یافته های علوم اعصاب شناختی نشان میدهد ساختارهای مغزی پیشانی و آهیانه از رشد کارکردهای اجرایی حمایت کنند و بلوغ طولانی تری دارند (3).
کارکردهای اجرایی به ما کمک میکند اطلاعات مربوط به یک مسئله خاص در حافظه کاریمان حفظ اطلاعات نامربوط نادیده گرفته و پاسخ هایی که مانع رسیدن به هدف میشود بازداری شود. این تواناییها برای موفقیت در فعالیتهای روزمره ضروری هستند. مطالعات طولی نشان میدهند این تواناییها با موفقیت تحصیلی، سازگاری اجتماعی و موفقیت شغلی ارتباط دارند (4)
یکی از شایعترین اختلالهای عصبی رشدی دوران کودکی اختلال بیش فعالی است شیوع این اختلال در دوران کودکی و در سنین مدرسه بین ۳ تا ۵ درصد میباشد)(5)این اختلال یک الگوی پایدار عدم توجه یا بیش فعالی یا ترکیب آن دو میباشد که میزان آنها از کودکان با سطح رشد مشابه شدیدتر و شایع تر است. همچنین این اختلال حداقل باید ۶ ماه دوام داشته و سبب اشکال در عملکرد اجتماعی گردد (6) علائم بی توجهی بیش فعالی و تکانشگری از دوران کودکی آغاز میشود و تا بزرگسالی ادامه پیدا میکند و پیامدهای جبران ناپذیری مثل ،اضطراب ،بزهکاری زندانی شدن مشکلات خانوادگی طلاق و غیره به بار می آورد )7)
از مشکلات کودکان مبتلا به بیش فعالی می توان به اضطراب و افسردگی اشاره کرد اضطراب یکی از شایع ترین اختلال های روانی و یک پاسخ سازشی در برابر محرک ها تلقی میشود و نبود آن گاهی انسان را با خطرهای جدی مواجه می کند. اگر سطح اضطراب در افراد از حد متعادل فراتـــر رفـتـه و تداوم یابد سازش یافته تلقی نشده و به عنوان یک منبع درماندگی نیازمند درمان مناسب خواهد بود (8 ). اضطراب بـا نگرانی مفرط و غیر قابل کنترل مشخص میشود که همراه با نشانه های جسمانی است. ویژگیهای اصلی این اختلال شامل نگرانی مبهم و شدید در مورد چندین رویداد یا فعالیت در اکثر روزها حداقل به مدت ۶ ماه، اختلال در عملکرد اجتماعی و شغلی دشواری در کنترل نگرانی و شدت و مدت نگرانی فراتر از احتمال وقایع تهدیدزا است (9)
بـا توجـه بـه آنچه گفته شد نیاز بالایی به وجود روشهای درمانی موثر برای کاهش علائم اضطراب و افسردگی در کودکان مبتلا به ADHD احساس میشود لذا طیف گسترده ای از پژوهشهای روانشناختی و روانپزشکی به دنبال درمان این اختلال هستند، امــا بــا وجـود درمانهای مختلف از جمله درمان های دارویی، رفتاری، شناختی و غیره، هنوز هر یک از این درمان ها دارای مشکلات خاصی میباشند (10) از روشهای نسبتا نوین در درمان ADHD میتوان به آموزش نوروفیدبک اشاره کرد
در این روش حسگرهایی به سر بیمار متصل میگردد و از طریق آن ریتم ها و فرکانسهای نابهنجار به ریتمها و فرکانسهای بهنجار یا نسبتا بهنجار و در نهایت فرایندهای شناختی نابهنجار به فرایندهای شناختی بهنجار تغییر می کند (11) مداخلات مبتنی بر ذهن آگاهی به عنوان یکی از درمان های شناختی رفتاری نسل سوم یا موج سوم قلمداد میشود.
در واقع نوروفیدبک به مغز کمک می کند تا خودش را تنظیم کند و نقایص عملکردی خود را برطرف سازد .[12] هدف از آموزش نوروفیدبک، اصلاح امواج مغزی نابهنجار است که در نتیجه آن عملکرد رفتاری و شناختی کودک بهبود مییابد [13]. در واقع نوروفیدبک بر فعالیت امواج مغزی تأثیر میگذارد؛ به نحوی که فعالیتهای مرتبط با رفتارهای مطلوب تولید میشود یا تداوم می یابد [14].
فعالیت مغزی در طول نوروفیدبک از طریق الکترودهایی که بر سر قرار داده میشود مورد نظارت قرار می گیرد. سپس از طریق محرک های شنیداری و بینایی تولید شده توسط کامپیوتر به فرد بازخورد داده میشود .[15] برای اختلال نقص توجه/بیش فعالی از دو برنامه رایج استفاده میشود که عبارتند از: آموزش امواج تتا بتا و پتانسیلهای قشری آهسته .[16] امواج بتا در کودکان با اختلال نقص توجه/بیش فعالی کاهش یافته است [17] و از سوی دیگر امواج تتا در آنها افزایش نشان میدهد [18] کاهش امواج بتا و افزایش امواج تتا موجب کاهش توجه و تمرکز در کودکان با اختلال نقص توجه/بیش فعالی می.شود بنابراین یکی از برنامه های نوروفیدبک تلاش میکند که امواج بتا را افزایش و امواج تتا را کاهش دهد[19]
پژوهشهای بسیاری برای بررسی تأثیر نوروفیدبک بر بهبود نشانه های اختلال نقص توجه بیش فعالی و برخی مؤلفه های عملکردی در کودکان با این اختلال صورت گرفته است. برای مثال نوری زاده و همکاران در پژوهشی به بررسی اثر آموزش نوروفیدبک بر پردازش شناختی کودکان با اختلال نقص توجه بیش فعالی پرداختند. پس از دریافت جلسات نوروفیدبک، پردازش شناختی در کودکان افزایش یافت [20] در پژوهشی دیگر سیل سپور و همکاران نشان دادند نوروفیدبک میتواند نشانه های اختلال نقص توجه بیش فعالی را بهبود دهد [21]
اورکی و همکاران تأثیر نوروفیدبک را بر بهبود حافظه فعال در کودکان با اختلال نقص توجه بیش فعالی بررسی کردند. نتایج پژوهش آنها نشان داد افزایش امواج آلفا در نتیجه نوروفیدبک می تواند حافظه فعال را در کودکان افزایش دهد [22]. بخشایش و همکاران به این نتیجه رسیدند که نوروفیدبک می تواند نشانه های اولیه اختلال نقص توجه بیش فعالی را کاهش دهد [23] آلوارز و همکاران به بررسی اثر بخشی نوروفیدبک بر کاهش آسیبهای شناختی ناشی از سرطان پرداختند دادههای این مطالعه نشان داد نوروفیدبک میتواند آسیبهای شناختی را در این بیماران کاهش دهد (24)با این وجود پژوهشهای اندکی به بررسی تأثیر نوروفیدبک بر مجموعه ای از عملکردهای عصبی شناختی کودکان با اختلال بیش فعالی پرداخته اند. پژوهش حاضر بر آن است تا اثربخشی نوروفیدبک بر بهبود اضطراب کودکان مبتلا به اختلال بیش فعالی بررسی کند.
. تئوري و پيشينه تحقيق
نتایج مطالعاتی که بر بچه هایی با اختلالات یادگیری انجام شد نشان داد نوروفیدبک یک درمان موثر برای اختلالات یادگیری می باشد که تاثیرات مفیدآن فقط بعد از نوروفیدبک نیست ، بلکه در یک دوره طولانی تر نیز، بیماران به طور کلی کاهش در نشانه های اختلال یادگیری داشتند (25).
در مطالعات متعدد دانشمندان به تاثیر نوروفیدبک بر اضطراب و مشکلات خلقی پرداختند. که شامل هاردیت در 1978که به بهبود اضطراب با کاهش دادن امواج آلفا رسید.(26)
مطالعات در زمینه نوروفیدبک و اختلالات یادگیری محدود است ولی سایر مطالعات در زمینه اضطراب و مشکلات خلقی که با نوروفیبک درمان شده اند نیز می تواند امید به درمان اختلالات یادگیری افزایش دهد (27).
حیدری نسب و همکاران (1394)نشان دادند نوروفیدبک منجر به افزایش معنادار حافظه فعال در بزرگسالان با اختلال نقص توجه/ بیش فعالی میشود .[28]
در پژوهش نریمانی و همکاران(1391). نوری زاده و همکاران توانستند با استفاده از نوروفیدبک پردازش شناختی را در کودکان با اختلال نقص توجه بیش فعالی بهبود دهند [29]
ناظمزاده گوکي و شمس اسفندآباد (1392) در پژوهشی نشان دادند که دارودرمانی و نوروفیدبک به یک اندازه بر بهبود فراخناي حافظه کودکان با نارسايي توجه و فزونکنشي موثر است. حال آنکه برخی پژوهشها نشاندهنده تأثیرات بیشتر دارودرمانی نسبت به نوروفیدبک است (30).
پژوهش محمدی و حسینی (1396) نشان دادند دارودرمانی در کاهش مشکلات تکانشگری کودکان با نارسايي توجه و فزونکنشي مؤثرتر از نوروفیدبک است. در مقابل نتایج پژوهشهایی نیز گویا تأثیر بیشتر نوروفیدبک نسبت به دارودرمانی بر كاهش علائم كودكان با اختلال نارسایی توجه– فزونکنشی بود (31). همانند پژوهش بیولاک و همکاران که بر تأثیر بیشتر نوروفیدبک نسبت به متیل فنیدیت در بهبود علائم اختلال نارسایی توجه –فزونکنشی تأکید داشتند.
اسکندری و همکاران در پژوهش خود گزارش کردند که بین نوروفیدبک واقعی و نوروفیدبک غیرواقعی تفاوت معنی داری در کاهش علایم اختلال افسردگی وجود ندارد [32]
نتایج پژوهشها در زمینه مقایسه اثربخشی دارودرمانی و نوروفیدبک بر متغیرهای مرتبط با کودکان با اختلال نارساییتوجه- نیز متناقض بوده و نیاز به انجام پژوهشی که به صورت جامع به مقایسه اثربخشی دارودرمانی و نوروفیدبک بر کارکردهای اجرایی این کودکان بپردازد، محرز است. پژوهش حاضر از طریق مشخصکردن شیوههای درمانی مؤثر بر اختلال نارساییتوجه و میزان اثربخشی آنها میتواند به انتخاب شیوه درمانی قابلقبول و همچنین روشهای درمانی مکمل در این حیطه کمک کند
3. مواد و روشها
این پژوهش نیمه تجربی از نوع پیش آزمون و پس آزمون همراه با گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل همـه دانـش آموزان ابتدایی مبتلا به ADHD مراجعه کننده به مراکز مشاوره شهر اصفهان در سال 1402 بودند که از میان آنان در مدت ۴ ماه ۴۰ نفر با روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و به طور تصادفی در دو گروه نوروفیدبک و کنترل (هر گروه ۲۰ نفر) جایگزین شدند. پس از هماهنگی با مراکز مشاوره شهر اصفهان و اولیاء دانش آموزان مبتلا به ADHD و دریافت رضایت نامه شرکت در پژوهش توسط دانش آموزان و یکی از اولیاء، گروه آزمایش ۱۲ جلسه ۶۰ دقیقه ای (هفته ای دو جلسه) با روش نوروفیدبک آموزش دید و گروه کنترل در لیست انتظار قرار گرفت.
دستگاه نوروفیدبک ۵ کاناله تحت عنوان پروکامپ ۵ (ProComp-5) ساخت کشور کانادا بود. جهت مداخله از پروتکل Hammond تحت عنوان پروتکل تعادلی (کاهش فرکانس ۷-۴ هرتز و تقویت فرکانس ۱۸-۱۵ هرتز درO1 وO2 ) استفاده گردید .[33] در این پروتکل الکترود اکتیو روی ، الکترود رفرنس روی O و الکترود گراند روی گوش راست گذاشته میشد. ابتدا نحوه انجام کار به طور کامل برای دانش آموزان شرح داده شد، سپس در مرحله مداخله انیمیشن به آنان ارائه گردید با دور شدن امواج مغزی دانش آموزان از هدف یعنی افزایش امواج تتا و کاهش امواج بتا انیمیشن از حرکت می ایستاد برای حرکت مجدد، دانش آموزان باید امواج مغزی خود را در جهت هدف تغییر میدادند. تمرین و تکرار این فعالیت ها باعث درمان بیمار و تنظیم امواج و فعالیت های مغزی میشود. جلسات نوروفیدبـک بـه صــورت انفرادی و با همکاری دو نوروتراپیست انجام گردید. ملاک های ورود به مطالعه شامل عقب مانده هوش نبودن نمره بهره هوش آنها در آزمون هوش ریون سیاه و سفید ۹۰ و بالاتر باشد افت در یکی از زمینه های تحصیلی خواندن نوشتن، ریاضی، کلاس چهارم پنجم یا ششم ابتدایی بودن، نداشتن اختلال ناشی از ضایعات مغزی و ضربه مغزی بر اساس گزارش والدین، کسب نمره بـرش تشخیص ADHD در پرسشنامه با درجه بندی والدین و عدم ابتلا به اختلال یادگیری و معیارهای خروج از مطالعه نیز شامل غیبت بیش از ۲ جلسه و داشتن اختلالهای روانشناختی همزمان دیگر مانند
ابزار جمع آوری اطلاعات دروآ مطالعه حاضر شامل پرسشنامه مشتمل بر ۴ بخش به شرح ذیل بود:
آزمون هوش : برای ارزیابی بهره هوشی از آزمون هوش سیاه و سفید Raven استفاده شد. این آزمون دارای ۶۰ تصویر سیاه و سفید است که به صورت فردی یا گروهی اجرا می شود. آزمون Raven متشکل از ماتریسها یا یک سری تصاویر انتزاعی است که یک توالی منطقی را به وجود می آورند و با درجه دشواری فزاینده ای چیده شده اند. پژوهش های اعتباریابی در کشور انگلستان نشان دادند که پایانی این آزمون در تشخیص عامل عمومی هوش بالاست. پایایی این آزمون با روش بازآزمایی در گروههای کودکان ۸ تا ۱۳ سال ۹۱/۰ و روایی آزمون با نظر متخصصان تاییــد شــده اســت پرسشنامه SNAP-IV این پرسشنامه مقیاسی جهت تشخیص و درجه بندی اختلال ADHD است که توسط Swanson و همکاران تالیف شده است این پرسشنامه یک مقیاس ۱۸ سؤالی است که توسط والدین تکمیل می گردد. ۹ سؤال اول برای بررسی نشانه های رفتاری ریخت غالباً بـی توجه ۹ سؤال دوم
سؤالات ۱۰ تا ۱۸ برای بررسی نشانه های رفتاری ریخت غالباً بیش فعال اتکانشگر و تمام ۱۸ سؤال برای شناسایی ریخت ترکیبی است. صدر السادات و همکاران در یک نمونه ۱۰۰۰ نفری از کودکان ۷_۱۲ در شهر تهران ضریب پایایی این آزمون را با روش بازآزمایی ۸۲/۰، با روش آلفای کرونباخ ۹۰/۰و با روش دونیمه کردن ۷۶/۰ گزارش نمودند. همچنین روایی محتوایی این آزمون را با نظر متخصصان تایید کردند. نقطه برش در کل مقیاس و هر کدام از خرده مقیاس های نارسایی توجه و بیش فعالی را به ترتیب ۵۷/ /۰۱ ۴۵/۱و ۹/۱ گزارش شده است(34 )
پرسشنامه اضطراب : برای اندازه گیری اضطراب از پرسشنامه اضطراب Cattell استفاده شد. این ابزار دارای ۴۰ گویـــه ســـه گزینه ای است که با استفاده از طیف سه درجه ای لیکرت از یک تا سه نمره گذاری می.شود نمره افرادی که بالای ۴۵ باشد، مضطرب محسوب میشوند Cattell پایایی پرسشنامه را با روش آلفای کرونباخ ۰/۸۳ گزارش کرده است [35]. شاهجویی نیز پایایی پرسشنامه را با روش آلفای کرونباخ ۷۸/۰گزارش پرسشنامه افسردگی برای اندازه گیری افسردگی از نمود پرسشنامه افسردگی Beck استفاده شد. این ابزار دارای ۲۱ گویه است که با استفاده از طیف چهار درجه ای لیکرت از صفر تا سه نمره گذاری میشود نمره افرادی که بالای ۳۶ باشد. مضطرب محسوب میشوند Beck پایایی پرسشنامه را با روش آلفای کرونباخ ۸۹ /۰گزارش کرده است [36] جوکار نیز پایایی پرسشنامه را با روش آلفای کرونباخ ۸۷ /۰گزارش نمود لازم به ذکر است که برای تحلیل داده ها از روشهای آمار توصیفی یعنی شاخصهای گرایش مرکزی و پراکندگی برای توصیف توزیع متغیرها و از تحلیل کوواریانس چند متغیری (MANCOVA) برای آزمون فرضهای آماری استفاده شد. همچنین داده ها با نسخه ۱۹ نرم افزار SPSS در سطح معنی داری کمتر از ۰۱/۰ مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
4. نتايج و بحث
یافته ها نشان داد که آموزش نوروفیدبک باعث کاهش معنی دار نمرات اضطراب و افسردگی دانش آموزان مبتلا به اختلال نارسایی توجه بیش فعالـی شــد کـه ایــن یافته در زمینه کاهش معنی دار اضطراب با پژوهش های Benioudakis و همکاران (37) Simkin و همکاران و نائینیان و همکاران همسو و با پژوهش نریمانی و رجبی [38] ناهمســـو بـــود. برای مثال Benioudakis و همکاران ضمن پژوهشی به این نتیجه رسیدند که آموزش نوروفیدبک باعث کاهش اضطراب و ترس شد در مقابل نریمانی و رجبی در پژوهش خود به این نتیجه رسیدند که آموزش نوروفیدبک بر کاهش استرس تاثیری ندارد.
همچنین نتایج مطالعه حاضر در زمینه کاهش معنی دار افسردگی با پژوهشهای Peeters و همکاران و Choobforoushzadeh و همکاران همسو و با پژوهش اسکندری و همکارانناهمسو بود. برای مثال Peeters و همکاران ضمن پژوهشی درباره نوروفیدبک به این نتیجه رسیدند که نوروفیدبک تاثیر معنی داری در درمان افسردگی شدید داشت در مقابل اسکندری و همکاران در پژوهش خود گزارش کردند که بین نوروفیدبک واقعی و نوروفیدبک غیرواقعی تفاوت معنی داری در کاهش علایم اختلال افسردگی وجود ندارد
حیدری نسب و همکاران نشان دادند نوروفیدبک منجر به افزایش معنادار حافظه فعال در بزرگسالان با اختلال نقص توجه بیش فعالی میشود .در پژوهش نریمانی و همکاران آزمودنیها پس از نوروفیدبک در شاخصهای عملکرد پیوسته و ابعاد آزمون بیش فعالی بهبود معناداری نشان دادند . نوری زاده و همکاران توانستند با استفاده از نوروفیدبک پردازش شناختی را در کودکان با اختلال نقص توجه بیش فعالی بهبود دهند [ 39]
یافته های پژوهش حاضر حاکی از آن است که روش آموزش نوروفیدبک به عنوان یک روش مؤثر در کاهش اضطراب و افسردگی قابلیت کاربرد اجرایی در مراکز درمانی دارد با کمک به مراجعین جهت افزایش استفاده از روش مذکور میتوان این امیدواری را داشت که افراد مبتلا به ADHD بهتر بتوانند اضطراب و افسردگی خود را کاهش دهند. بنابراین درمانگران و روانشناسان بالینی می توانند برای کاهش اضطراب و افسردگی افراد مبتلا به ADHD از روش آموزش نوروفیدبک استفاده نمایند.
نتایج پژوهش حاضر نشان داد نوروفیدبک میتواند کارکردهای اجرایی را در کودکان با اختلال نقص توجه/ بیش فعالی بهبود بخشد. نوروفیدبک میتواند به کودکان با اختلال نقص توجه بیش فعالی کمک کند تا بتوانند امواج مغزی شان را تغییر دهند و در نتیجه این تغییر فرد هوشیارتر میشود و عملکرد شناختی بهتری را نشان میدهد. این پژوهش مرحله پیگیری اثرات درمان را شامل نمی شود. این تحقیق روی نمونه محدودی انجام شد و در تعمیم نتایج آن باید محتاط بود.
5. پيشنهادات
پیشنهاد میشود در پژوهشهای آتی اثر بخشی دیگر برنامه های درمانی نوروفیدبک نیز بررسی شود. همچنین پژوهش روی نمونه بزرگتر و با مرحله پیگیری انجام شود.
